5. BIBLIA GUTENBERGA - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA 5

Ponieważ pisanie ręczne było bardzo wolne i egzemplarze rękopisów bardzo kosztowne Moguncki drukarz Jan Gutenberg wpadł na pomysł aby zastosować czcionkę ruchomą. Dotychczas stosowano jakieś słowo wyryte w drzewie i jakieś krótkie zdanie i w ten sposób drukowano. Zastosował czcionkę ruchomą, tzn, że każda litera była oddzielnie wyryta i wiązana później drutem i razem spinana i wtedy można było drukować całymi stronami, a nie tylko pojedynczym słowem, czy pojedynczymi zdaniami. Otóż w latach od 1552 do 1554 osiemnastu drukarzy przez 3 lata wydrukowało około 300 egzemplarzy. Dokładna ilość wydrukowanych egzemplarzy nie jest znana. Do dziś istnieją 42 egzemplarze tej biblii na świecie, a w Polsce 3. Z tym, że Gutenberg drukował tylko tuszem czarnym, a następnie ręcznie nanoszono kolorem ozdobniki, początek na przykład zdania, rozdziału, czy księgi. Do dzisiejszego dnia Biblia ta uchodzi za najlepiej wydaną książkę świata. Zazwyczaj to co pierwsze jest gorsze, bo jest to próba, ale w tym przypadku jest to jedna z najlepiej wydanych książek. Widać to po oprawie i druku. Rzeczywiście pięknie wydana książka.

Biblia Gutenberga - reprint Biblii Gutenberga, 1552 - 1554. Oprawa ze skóry według oryginalnej oprawy z Fuldy. Grunewald 1968.

Biblia Gutenberga. Miniaturowy reprint Biblii Gutenberga 1552 - 1554. Dortmund 1977.

 Zespół Gutenberga drukował Biblię kolorem czarnym, a póżniej ręcznie nanoszono ozdobniki na początku księgi i rozdziału kolorem. 

Biblia Gutenberga. Reprint Biblii Gutenberga 1552 - 1554. Oprawa ze skóry cielęcej według oryginalnej oprawy z Fuldy. Monachium 1991.

4. PRZEKŁADY HEBRAJSKIE, GRECKI I ŁACIŃSKIE - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA 4

W gablocie 4 pokazuję teksty jakimi zostało napisane Pismo Święte. Stary testament w większej części został napisany w języku hebrajskim z małymi fragmentami w języku aramejskim (Daniela, Ezechiela, Jeremiasza są albo słowa, albo krótkie wstawki). Nowy Testament został napisany w języku greckim. Oczywiście, znajdują się tam również aramejskie słowa, czy łacińskie słowa (Ew. Marka), ale w zasadzie cały Nowy Testament został napisany w języku greckim.

Przez wiele stuleci podstawowym tekstem liturgicznym, szczególnie w kościele katolickim była wulgata i to jest stosunkowo stary egzemplarz biblii łacińskiej z 1578 roku. Dlaczego Wulgata? To znaczy taki powszechny, popularny, bowiem Św Hironim który przetłumaczył na przełomie IV – V wieku Pismo Święte na język łaciński przetłumaczył go w języku, który powszechnie był używany. A więc wulgata, bo powszechnie używany, czyli ten ludowy język.

Paraphasis Psalmorum

Parafraza psalmów szkockiego humanisty Georga  von Buchanana. Drukował Christoph Plantini. Antwerpia 1567 rok. Najstarszy na wystawie egzemplarz łacińskich wierszowanych psalmów.

W tej gablocie ukazany jest egzemplarz Pisma Świętego oprawione w blachę cynową z tłoczeniami z współczesnym tekstem hebrajsko - angielskim. Wydany w Tell Aviwie w 1966 roku.

Biblia Hebrajska. Oprac. R. Kittel. Stuttgart 1949.

Mesjasz Izraelski

Dwujęzyczne fragmenty Pisma Świetego. (hebrajsko - polskie) London 1981
Współcześnie jest wydany egzemplarz „Mesjasz Izraelski” – wybrane teksty Starego i Nowego Testamentu przetłumaczone na język hebrajski.

Genesin, Księga Rodzaju

Tłumaczył Izaak Cylkow. Warszawa 1895. Wydanie Hebrajsko – Polskie. Egzemplarz pochodzi z biblioteki  tłumacza.

 Otóż warszawski rabin Izaak Cylkow postanowił pod koniec XIX wieku przetłumaczyć wszystkie księgi na język Polski, bo chciał przybliżyć kulturę polską Żydom, a kulturę żydowską Polakom, bo bardzo często te dwie kultury, chociaż byli sąsiadami, szły oddzielnymi torami. Postanowił te kultury jakoś przybliżyć do siebie i postanowił przetłumaczyć i wydać w dwóch językach a więc dla Polaków i dla Żydów, aby można było czytać i po polsku i po hebrajsku, a Ci którzy znali obydwa te języki mogli sobie pogłębiać wiadomości. 

Księga Rut. Święto Szawuot

Tekst Hebrajski – Żydowski i Polski. Warszawa około 1930.

Ten egzemplarz księgi Rut wydany był dla celów promocji przytułku dla żydowskich dzieci głuchoniemych. Ponieważ mieli finansowe trudności Cyrkow przetłumaczył na język Polski księgę Rut i była w języku hebrajskim i polskim. Tez zysk ze sprzedaży tej książki był przeznaczony na przytułek dla żydowskich dzieci głuchoniemych.

The Greek New Testament

Nowy Testament w języku Greckim  ze słownikiem grecko angielskim. London 1977.

W środkowej części gabloty znajduje się egzemplarz, który ma swoją tragiczną historię. Został on wyniesiony z getta Warszawskiego, a znalazł się w tym zbiorze od naocznego świadka, który widział jak żołnierze niemieccy, esesmani likwidowali Getto Warszawskie. Podczas likwidowania przeszukiwali wszystkie piwnice wyciągając z nich ukrywających sie Żydów. Złapali jakiegoś Żyda, prawdopodobnie rabina, który ukrywał się gdzieś w piwnicy. Postawili go pod ścianą dali mu do ręki kilka książek i kazali mu je trzymać rękami na piersi i krzyczeli do niego z cynizmem: „No niechaj Bóg i Twoje książki Cię teraz ochronią” i puścili serie z automatów i to są te ślady postrzałów i krwi tego Żyda, który zginął i leżał we własnej krwi. A ten naoczny świadek zmuszony był też do oczyszczenia tego Getta, gdy Niemcy odeszli z tego miejsca wziął ten egzemplarz, schował pod płaszczem i wyniósł.

3. ZWOJE SKÓRZANE I PERGAMINOWE - WYSTAWA BIBLII

Gablota 3

Zwoje hebrajskie do czytań liturgicznych w synagodze. Ponieważ do prywatnych celów można było czytać tekst drukowany natomiast w synagodze w oficjalnych liturgicznych celach tekst był pisany ręcznie. Te zwoje służyły do czytań synagogalnych.

Ten pierwszy zwój ma 5 m długości, a normalne zwoje były do 20 – 25 m długości i montowane na takich drewnianych wałkach. Wałki miały uchwyty i wolno było ten zwój wziąć tylko za ten uchwyt i szukać wtedy odpowiedniego miejsca. Ten zwój pochodzi z Amsterdamu i ma około 400 lat.

W środkowej części mamy zwój, który pochodzi z Getta Warszawskiego. Otóż gdy likwidowani Getto, zmuszono Polaków do oczyszczenia terenu i jeden z takich zmuszonych ludzi, który musiał czyścić teren znalazł taki duży zwój. Przekupił niemieckiego żołnierza, aby mógł go wziąć do domu, a że był rzemieślnikiem postanowił z tego zwoju szyć torebki damskie. Ten zwój pochodzi z przełomu XVII, XVIII wieku i nie  nadawał się do produkcji torebek bo nie był zbyt elastyczny stąd też kilka fragmentów tego zwoju ocalało do dzisiejszego dnia. Są takie 3 fragmenty ocalałe.

Na tym zwoju znajduje się akurat fragment 2 księgi Mojżeszowej, fragment na którym zapisane jest 10 przykazań Bożych.

Ten ostatni zwój jest akurat zwojem współczesnym. Skryba z Jerozolimy, który na zamówienie jakiejś synagogi pisał ten zwój popełnił w przedostatniej linijce trzeciej kolumny błąd.

Zwykle na jednym arkuszu pergaminu znajdują się 4 kolumny, a tutaj akurat ta trzecia nie została dokończona, ponieważ przestawił literę w tej przedostatniej linijce. Zgodnie z żydowskim wierzeniem do Pisma Świętego nie można nic dodać i nic ująć, zmienić. Nie wolno było również dokonywać korekty. Stąd też praca kilkudniowa nadawała się tylko do wyrzucenia. Gdyby był pisany do końca byłby wart około 5 000 - 10 000 złotych. Tutaj pokazane jest z jakim szacunkiem Żydzi podchodzą do Pisma Świętego. To daje nam gwarancję, że tekst, który dzisiaj mamy jest tym tekstem, który wyszedł od pióra autora natchnionego.

2. PAPIRUSY I ZWOJE - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA 2

W pierwszej gablocie pokazywane były takie materiały piśmiennicze jak kamień, glina i drzewo. Jednak zasadniczo i  najczęściej stosowanym materiałem piśmienniczym w starożytności był papirus. Produkowano go z tzw. trzciny papirusowej rosnącej w delcie Nilu. Łodygi przycinano na wąskie paski. Następnie układano paski jeden koło drugiego, drugą warstwę w poprzek i przyciskano. Ta świeża roślina wypuszczała taką kleistą substancję, która kleiła te wszystkie paski. Następnie suszono, wygładzano i powlekano jakąś mineralną substancją, która ułatwiała nanoszenie tekstu, aby ten tekst się nie rozlewał i cięto na paski od 20 cm długości do 40 cm długości. To zależne było od wielkości tego papierusu. Następnie paski te klejono do długości 20 m. To zależało od

długości tekstu, który nanoszono na ten papirus. 

Papirus

Materiał pisarski otrzymywany był z trzciny papirusowej rosnącej na bagnistych terenach strefy podzwrotnikowej.  Długość jej łodyg dochodzi do 3 metrów. Około VII w.p.n.e. papirus dotarł do Grecji, zaś około III w.p.n.e. pojawił się w Rzymie. W późnej starożytności papirus był stopniowo wypierany przez pergamin.

Księga Estery

Wydana w Izraelu około 1940 r. Zwój ma prawie 2 m długości. Bogato kolorowany tekst hebrajski  jest kosztownym unikatem. Służył do prywatnego czytania w domu.

Jednak wydruki na papierze i tekst drukowany można było używać do prywatnych czytań, natomiast w synagodze posługiwano się tylko tekstami pisanymi ręcznie.

Te dwa egzemplarze zwojów hebrajskich, inaczej mówiąc – pięcioksiągu, czyli Tenach, albo Tora, pokazuje z jakim szacunkiem Żydzi podchodzili do Pisma Świętego. 

Po pierwsze tekst musiał być zakryty, albo zamknięty, a po drugie nie można było tekstu dotknąć.

Aby umożliwić czytanie i orientację w którym miejscu się akurat czyta posługiwano się takim wskaźnikiem, który nazywa się „Jad” w postaci ręki z wyciągniętym palcem i tym palcem dotykało się miejsca w którym lektor miał czytać.

Tora w futerale

Tora, pięć pierwszych ksiąg biblii jest najważniejszym tekstem judazmu. Według tradycji Tora musi być przykryta lub zamknięta.

Tora

Pięć pierwszych ksiąg biblii. Stąd także pięcioksiąg – Pentateuch, najważniejszy tekst objawiony judaizmu.  W szerszym znaczeniu – cała biblia hebrajska. (Tora pisana, Tanach)

Przykładem takiego pisania na papirusie jest księga Estery w języku hebrajskim, ale pisanym na papirusie.

Również w Chinach posługiwano się zwojami. Cenne zwoje przechowywano w szkatułkach wykonane albo z kartonu, albo z drzewa, albo z różnych kamieni. Zwój był zawsze owinięty tkaniną jedwabną, a ten egzemplarz ma akurat zamykanie ma z kości słoniowej wykonane. 

W tej gablocie jest również miniaturka dzbana z Qumran. W takich dzbanach przechowywano w starożytności zwoje, szczególnie w terenie, który klimatycznie nie był odpowiedni do przechowywania jakiegoś materiału piśmiennego. Bo papirus nie był materiałem trwałym. Ten dzban nie był uszczelniany, ale jak zwoje przechowywano przez dłuższy okres czasu to wtedy dopiero nakładano na górę czop, albo pokrywkę i uszczelniano woskiem, albo smołą. To było uzależnione od materiału, którym dysponowano. Ponieważ w Egipcie panuje susza więc do dzisiaj zachowały się niektóre starożytne fragmenty. Normalnie papirus służył tylko jeden rok, dwa, lub trzy. W bibliotece Aleksandryjskiej na przykład, największej bibliotece starożytności, która liczyłą 400 000 woluminów co drugi rok przepisywano wszystkie zwoje. Te dzbany ( na oknie) były tej wielkości i do 90 cm.