13. BIBLIA NIEŚWIESKA I JAKUBA WUJKA - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA 10

Dopiero później w 1599 roku ksiądz katolicki z zakonu Jezuitów Jakub Wujek przetłumaczył całe Pismo Święte na język Polski. Z tym, ze on tłumaczenia dokonał w roku 1596, ale hierarchia kościelna nie zgodziła się na wydanie. Dopiero po jego śmierci, a zmarł  w 1597 roku, czyli po dokonaniu już pełnego przekładu uczniowie Jakuba Wujka dokonali korekty, bo Wujek tłumaczył częściowo z hebrajskiego, a częściowo z greckiego, a zgodnie z kanonami soboru w Trydencie można było przełożyć tylko z Wulgaty. Kiedy jakub Wujek zmarł jego uczniowie skorygowali to z Wulgatą i dopiero po jego śmierci został ten tekst wydany. W tym zbiorze na wystawie jest tylko jedna karta tego oryginalnego wydania i to uratowaną z makulatury.

Interesującym zabytkiem przekładu Pisma Świętego na język Polski była biblia Nieświeska, albo biblia Budnego. Szymon Budny należał początkowo do kościoła Reformowanego, czyli Kalwińskiego, a później przyjął Arianizm. Arianie odegrali dość znamienną rolę w historii Polski. Byli pierwszymi ludźmi, którzy nie tylko zajmowali się sprawami religijnymi. Mieli inne spojrzenie na bóstwo Jezusa, Ducha Świętego, ale zajmowali się sprawami społecznymi. Byli to pierwsi ludzie w Polsce, którzy zwrócili uwagę, że ludzie z niższych warstw społecznych jak mieszczanie i chłopi, to tez ludzie, tak samo wartościowi jak szlachta i dlatego byli bardzo niepopularni w Polsce, ale dosyć duży to był ruch. Otóż dla potrzeb arian Polskich przetłumaczył on Pismo Święte i wydane zostało w Nieświeżu. Na marginesie mówiąc Szymon Budny jest ojcem literatury Białoruskiej. On wydał pierwszy podręcznik i pierwsze książki w języku białoruskim, a był Polakiem pochodzącym z rodziny szlacheckiej osiedlonej pod Lublinem, a później przez jakiś czas przebywał na Litwie i Białorusi, stąd też znał ten język i był ojcem tego języka.

Inną próbą tłumaczenia na język Polski jest egzemplarz, który znajduje się w Bibliotece Narodowej a wydany został w Płocku. Jest to próba przekładu ewangelii Mateusza z 1551 roku (poniżej).

W tej gablocie pokazany jest taki ciekawy egzemplarz  biblii w języku angielskim. To jest tzw. paralelna biblia w starych kolumnach. Przykład pięknej oprawy. Deska i tłoczona skóra na tej desce (poniżej).

12. POLSKIE BIBLIE. BIBLIA LEOPOLITA I BRZESKA - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA 9

Najstarsze tłumaczenie Pisma Świętego na język Polski. Pierwszymi tłumaczeniami były najczęściej tłumaczenia Psalmów, które już w XV wieku pojawiły się np. Psałterz krakowski, albo floriański, psałterz Puławski, albo biblia królowej Zofii

Ta biblia królowej Zofii przechowywana była w jednym z seminariów duchownych na Węgrzech. W okresie II wojny światowej zaginęła tak że nie ma tego egzemplarza, który tam był.  Nie ma egzemplarza biblii królowej Zofii, albo biblii Szaroszapackiej. Nazwana tak od miejsca gdzie była przechowywana.

Natomiast w XIX wieku i na początku XX wieku zrobiono odpisy tej biblii. Ona zaginęła dopiero w czasie II wojny Światowej. Wcześniej dokonano zdjęć i odpisów. Wiemy jak wyglądała i mamy też wydrukowaną w języku polskim.

Ale pierwszym pełnym przekładem Pisma Świętego oprócz królowej Zofii był przekład księdza Jana Nicza ze Lwowa magistra pracującego jako wykładowca na Uniwersytecie Krakowskim.

Otóż Jan Nicz przetłumaczył biblię na zamówienie rodziny Szarffenbergerów, takiej kupieckiej rodziny krakowskiej. Z tym, że język przekładu Jana Nicza nie jest takim najlepszym. Nazywała się ona biblią Leopolity (łac.) czyli Lwowianin. On nie podał swego nazwiska drukowanej biblii w obawie przed represjami ze strony hierarchii kościelnej, która w tamtym okresie czasu nie była zainteresowana przekładami Pisma Świętego na język Polski.

Dopiero pod koniec XIX wieku badacz literatury słowiańskiej Britner odkrył,. że tłumaczem biblii był Jan Nicz.

Pięknym przekładem i chyba najlepszym przekładem XVI wiecznym na język Polski była tzw. Biblia Brzeska, która przełożona została przez badaczy i uczonych protestanckich na zapotrzebowanie szczególnie kościołów Kalwinistycznych i Luterańskich. Tłumaczona była w Pińczowie, drukowana częściowo w Nieświerzu, finansowana przez Radziwiłła zwanego Czarnym, a ostateczny druk był w Brzegu. A więc ma ona różne nazwy: Biblia Pińczowska, biblia Radziwiłłowska, biblia Brzeska. Nie odegrała ona w literaturze wielkiej roli bo nakład był niewielki, była wydrukowania w 300 egz. Zachowanych zostało około 100 egzemplarzy dzisiaj. Nigdy nie była więcej wznawiana. Był wznawiany tylko Nowy Testament. Ale jako całość nie była wznawiana (poniżej).

Próbą tłumaczenia Nowego Testamentu (poniżej) i to dokonana znacznie wcześniej bo w roku 1551 do 92 roku był przekład Stanisława Murzynowskiego Nowego Testamentu, dobry przekład ale ta Polszczyzna nie była najlepsza. Najlepszym przekładem była biblia Brzeska.

11. NAJWIĘKSZE BIBLIE - WYSTAWA BIBLII

Gablota 7

W tej gablocie są największe egzemplarze Biblii jakie znajdują się na tej wystawie. 

Biblia. Tłumaczenie Marcin Luter. Drukował Johann Georg i Christian Gottlieb Cotta. Tubingen 

1730.

 Jest niekompletna, brakuje 38 stron. Ponieważ tą biblię uratowano z ogniska. W jednym ze starych nieużywanych po wojnie kościółków ewangelickich niedaleko Wałbrzycha chłopcy weszli do kościoła i znaleźli gdzieś ukrytą biblię i na posadzce przed ołtarzem zrobili ognisko. A był to chłodny jesienny dzień. Pastor przechodząc zobaczył wydobywający się z okien dym. Wszedł do środka do kościoła, a tam chłopcy w środku kościoła na posadzce urządzili sobie ognisko i palili Biblię. Uratował ją. Spalone zostały pierwsze 38 stron i okładka, pozostała część zachowana została w całości.  Było to na jesieni początku lat 1970 tych. 

Poniżej Biblia Katolicka tłumaczona przez Johanna Ditenberga. Drukował Arnold Quentel. Koln 1607.

Widać jak oprawiano biblię. Drewniana deszczułka, oprawiona w skórę i montowane okucia. Ale ta biblia jest ciekawa też z innego względu. Zanim Luter wydał całą biblię to wydawał  poszczególne księgi oddzielnie:  Nowy Testament wydał w całości, ale  Stary Testament przekładał sukcesywnie, i całą biblię wydał dopiero w 1534 roku.  Natomiast Katolicy wydali biblię 3 lata wcześniej w 1531 roku.

Ciekawostką jest to że Jan Ditenberger, który postanowił przetłumaczyć na język niemiecki, żeby dostarczyć również Katolikom tekstu biblijnego, bo protestanci mieli już część swojego przekładu uznał, że przekład Lutra jest tak dobry, że trudno zrobić lepszy przekład.  W związku z tym 80% tej biblii katolickiej to jest zaczerpnięty jest tekst z biblii Lutra. Tylko Tłumacz czytał to z wulgatą, to znaczy, że tam gdzie wersja wulgaty była odmienna od tekstu hebrajskiego lub greckiego tłumacz poszedł za wulgatą. Natomiast Luter tłumacząc biblię poszedł za językami oryginalnymi to znaczy do Starego Testamentu tekst hebrajski, a do Nowego Testamentu tekst grecki.

Biblia z objaśnieniami Łukasza Osiandera. Drukowano w Luneburgu w drukarni Jana i Henryka Stern 1650.

To jest piękny przykład takiej dużej barokowej, albo ołtarzowej albo domowej rodzinnej biblii, która miała służyć przez kilka pokoleń ludziom. Była bardzo cenna i bardzo szanowana.

Z tym, że książki w tamtym czasie książki nie stawiano tak jak my stawiamy w biblioteczce. Ale biblie były kładziono je płasko, po to żeby nie niszczyły się. Po prostu, jest to duży ciężar takiej dużej biblii. Gdyby ona stała w biblioteczce to ściągnęłaby całą tą oprawę Będąc ciężką ponieważ stojąc pionowo ściągnęłaby całą tą oprawę, która znajduję się z tyłu. Wszystkie biblie musiały być przechowywane na leżąco.

10. BIBLIA Z KOZICH SKÓR, PAPIRUSY, - WYSTAWA BIBLII

GABLOTA  7 

Rękopisy pisane byłynajczęściej na skórach kozich. To jest fragment  Nowego Testamentu. Te 3 egz. Pochodzą z Etiopii. Duża część Nowego Testamentu pisana była w języku Geez. Jest to język liturgiczny chrześcijan mieszkających w Somalii i w Etiopii. Tak jak łacina jest językiem liturgicznym w kościele Katolickim tak język Geez był językiem liturgicznym Somalijczyków i Etiopczyków.

To jest fragment Nowego Testamentu w języku Geez i prawdopodobnie pisany na skórach antylopy.

Fragment listów Apostoła Pawła w języku Geez z Etiopii napisany na koziej skórze (powyżej). Są to cztery kartki na ośmiu stronicach. Między dwoma listami umieszczono kolorowy ozdobnik.

Ten mały egzemplarz (powyżej) oprawiony w drewniane deseczki jest to tzw. Biblia dla podróżnych. Zawierała malutko miejsca i można włożyć do kieszeni i w podróży wyjąć i czytać. 

Interesujący jest ten Papirus Rylandsa (powyżej). Przez długi okres czasu począwszy od XVII wieku bibliści i historycy podważali to, że ewangelia Jana została napisana przez ucznia Pana Jezusa w 95 roku jak podawała tradycja.  Uważano, że Jan nie napisał tej ewangelii, ale że ktoś napisał ją dopiero około 185-200 roku po narodzeniu Chrystusa. W górnym Egipcie znaleziony został fragment papirusu  zawierający fragmenty Ew. Jan 18 rozdziału pochodzący z roku. od 120 do 125 roku. Niektórzy datują na 130. Teoria historyków i teologów , którzy mówili, że Jan nie napisał ewangelii upadła. Okazało się, że Jan napisał ewangelię . Jest to najbliższy oryginałowi odpis. (oryginał jest w British Museum)

Papirus Rylandsa.

Ten Papirus 115 zawiera fragmenty z Objawienia Jana. Małe fragmenty.

Papirus 10  na którym napisany jest list do Rzymian jest ciekawym zabytkiem, ponieważ ktoś pisał ten tekst ale nie miał wprawionej ręki. Popełniał dużo błędów, gramatycznych i ortograficznych. Jego greczyzna była bardzo słaba, i charakter pisma bardzo słaby, ale przetrwał i zachował się mimo, że zawierał wiele błędów..

Papirus 10

Ten Psalm Łaciński  (powyżej), który jest wydrukowany jest interesującym zabytkiem, ponieważ na tekście tego psalmu Marcin Luter, gdy rozpoczynał prace w Uniwersytecie w Wittemberdze w roku 1513 rozpoczął swoją pracę wykładową komentarzem do księgi Psalmów , a wtedy był jeszcze mnichem katolickim, jeszcze nie był reformatorem religijnym. Dla ułatwienia dla siebie między tekst tych Psalmów wpisywał uwagi, które pomagały mu później prowadzić  wykład. Pisał cienkim piórem gęsim. 

Poniżej 2 zdjęcia rękopisu tłumaczenia Psalmów z języka hebrajskiego na język niemiecki przez dr Marcina Lutra

9. BIBLIA JAKUBA WUJKA, GDAŃSKA, SORBSKA I INNE - WYSTAWA BIBLII

Ta rozłożona biblia to reprint Nowego Testamentu Ks. Jakuba Wujka z tłumaczeniem na język Polski. Ksiądz Jakub Wujek był jezuitą, mieszkańcem Krakowa i postanowił przetłumaczyć Pismo Święte na język Polski w opozycji do tłumaczeń protestanckich na język Polski, które już były znane. Najpierw przetłumaczył Nowy Testament a później całą biblię. Nowy Testament przetłumaczył w 1593 a wydano w 1599 r.(wydanie całej biblii).

Nowy Testament z komentarzem jasenickim. Tumaczył Paschasio Quesnel. Frankfurt 1718.

To ostatnie to protestanckie wydanie Pisma Świętego.  To pokazuję tylko po to aby pokazać jak grube, wielkie były te biblie.

To protestanckie wydanie Pisma Świętego  poniżej ukazuje jak grube były to biblie i jakie miały na brzegach kart zdobienia.

Ten egzemplarz ponizej uratowany został go przed wyrzuceniem do kubła z makulaturą. Akurat byłem na ulicy- sprawozdaje pastor Henryk patryarcha - i zobaczyłem, że z domu ktoś wynosi do kubła stare książki i gazety. Zainteresowałem się podszedłem i spytałem czy mogę zobaczyć. Powiedział, ze remontuje strych bo syn mu się żeni i wszystkie „dziadostwa” ze strychu wyrzuca do śmieci.(to było w Niemczech). Zrobiło mi się przykro- stwierdził pastor - że Pismo Święte nazwał „dziadostwem” które trzeba usunąć.

Protestanckie wydanie Pisma Świętego "Biblia Gdańska". Nakładem Adolfa Kantora z 1869.

Poniżej bardzo rzadka Biblia w języku sorbskim. Sorbowie to taka słowiańska enklawa w Niemczech w rejonach Budziszyna i w górnego biegu rzeki Szprewy. Do dzisiejszego dnia około osiemdziesiąt tysięcy ludzi posługuje się jeszcze tym językiem sorbskim.  Dla ich potrzeb przetłumaczono biblię również na ich język.